ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

«ДАРЫН» РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ-ПРАКТИКАЛЫҚ ОРТАЛЫҒЫ

2–8 сынып оқушыларына арналған

«ЗЕРДЕ» республикалық зерттеу жобалары мен

шығармашылық жұмыстарының конкурсы

Секция: Қазақ тілі мен әдебиеті

Жас санаты: Бастауыш буын (2-сынып)

ЗЕРТТЕУ ЖОБАСЫ

«АСЫҚ — ҰЛТТЫҚ ОЙЫН:

БАЛА ТІЛІНДЕГІ ТӘРБИЕ МЕН ДОСТЫҚ»

Орындаған: 2-сынып оқушысы

[Оқушының аты-жөні]

Жетекші: [Мұғалімнің аты-жөні]

Мектеп: [Мектеп атауы]

Қала / ауыл: [Орын]

2026 жыл

АННОТАЦИЯ

Жоба тақырыбы: «Асық — ұлттық ойын: бала тіліндегі тәрбие мен достық».

Секция: Қазақ тілі мен әдебиеті. Жас санаты: бастауыш буын (2-сынып).

Жұмыстың қысқаша мазмұны. Зерттеуде асық ұлттық ойынының 2-сынып оқушылары үшін тәрбиелік және тілдік мәні қарастырылады. Зерттеу сұрағы: асық ойыны балалардың қазақша сөйлеуіне және достық қарым-қатынасына қалай әсер етеді?

Мақсаты — асық ойынының мәнін анықтау және бала тіліндегі қысқа ереже-карточкасын жасау. Жұмыста жасқа сай әдістер қолданылды: ата-әжемен әңгімелесу, сыныптастарына сауалнама, ойын кезіндегі бақылау, өз тәжірибесі және шығармашылық өнім дайындау.

Дереккөздер негізінен интернеттен алынған жоқ: ауызша әңгіме, өз бақылау, сауалнама нәтижелері, мұғалім кеңесі. Практикалық нәтиже — «Асық ережесі — бала тілінде» атты суретті карточкалар және сыныпта өткізілген шағын ойын.

Негізгі қорытынды: асықты білмейтін оқушылар көп болса да, ойнағысы келетіндер көп; ойын қазақша сөздерді қолдануға және әділ, дос болуға үйретеді.

Түйін сөздер: асық, ұлттық ойын, қазақ тілі, тәрбие, достық, бастауыш сынып, сауалнама.

ЖИ пайдалану туралы: жұмыс құрылымын реттеуге ЖИ көмекшісі қолданылды; сауалнама, бақылау, әңгіме және өнім — оқушының өз еңбегі.

МАЗМҰНЫ

Аннотация ............................................................. 3

Кіріспе ................................................................ 3

1. Зерттеудің мәселесі, сұрағы және өзектілігі .................... 4

2. Жұмыстың мақсаты, міндеттері, болжамы және логикасы ...... 5

3. Зерттеу әдістері, жұмыс жоспары, қауіпсіздік және этика ... 6

4. Зерттеудің деректері, талдауы және нәтижелері .............. 8

5. Зерттеуді құжаттандыру, дереккөздер және адалдық ......... 14

6. Қорытындылар, практикалық маңызы, шектеулер, рефлексия .. 16

Қолданылған дереккөздер ........................................ 18

Қосымша А. Сауалнама үлгісі ................................... 19

Қосымша Ә. Зерттеу күнделігі үзінділері ...................... 20

КІРІСПЕ

Мен екінші сыныпта оқимын. Менің сүйікті ойынымның бірі — асық. Асықты ата-әжемнің үйінде көрдім. Атам асықпен қалай ойнайтынын көрсетті. Маған бұл ойын ұнады, себебі ол тек ойын емес — дос болуға, сөйлесуге, қазақша сөздерді естуге көмектеседі.

Кейбір достарым асықты білмейді. Кейбіреулері тек телефон ойындарын ұнатады. Мен ойладым: «Асық бүгінгі балаларға керек пе? Ол қазақ тілі мен достыққа қалай көмектеседі?» Осы сұрақтан менің зерттеуім басталды.

Бұл жұмыста мен интернеттен көп мәлімет көшірмедім. Негізгі білімімді ата-әжемнің әңгімесінен, өз ойынымнан, сыныптастарыма қойған сұрақтарымнан және мұғалімімнің кеңесінен алдым. Зерттеудегі сандар мен жауаптар — менің өз сыныбымдағы нақты бақылауым.

Жобаның практикалық өнімі: асық ойынының бала тіліндегі қысқа ережесі, суретті карточкалар және сыныпта өткізген шағын ойын сабағы.

1. ЗЕРТТЕУДІҢ МӘСЕЛЕСІ, СҰРАҒЫ ЖӘНЕ ӨЗЕКТІЛІГІ

1.1. Мәселе

Мәселе: көп бала асық ойынын нашар біледі немесе мүлде білмейді. Олар ұлттық ойынның ережесін, атауларын және тәрбиелік мәнін естімеген. Соның салдарынан қазақша ойын сөздері мен бірге ойнау әдеті азаяды.

1.2. Зерттеу сұрағы

Негізгі сұрақ: Асық ойыны 2-сынып оқушыларының қазақша сөйлеуіне және достық қарым-қатынасына қалай әсер етеді?

Қосымша сұрақтар:

1) Сыныптастарым асықты біле ме?

2) Асық ойнағанда қандай қазақша сөздер естіледі?

3) Ойыннан кейін балалардың көңіл күйі мен достығы қалай өзгереді?

1.3. Өзектілігі

Тақырып өзекті, себебі ол біздің өмірімізбен байланысты. Біз мектепте қазақ тілін үйренеміз. Асық — үйде және аулада ойнайтын ұлттық ойын. Егер балалар асықты білсе, олар қазақша сөздерді ойын арқылы есте сақтайды, бір-бірімен әділ ойнауды үйренеді. Бұл білім мазмұнына да, тәрбиеге де керек.

Практикалық қажеттілік: сыныпта «Асық күні» өткізіп, ережені бала тілінде түсіндіруге болады. Жұмыс нәтижесін бастауыш сыныптарда қолдануға болады.

2. ЖҰМЫСТЫҢ МАҚСАТЫ, МІНДЕТТЕРІ, БОЛЖАМЫ ЖӘНЕ ЛОГИКАСЫ

2.1. Мақсаты

Мақсат: асық ойынының 2-сынып оқушылары үшін тәрбиелік және тілдік мәнін анықтау; балаларға түсінікті қысқа ереже мен ойын карточкаларын жасау.

2.2. Міндеттері

1. Атамнан/әжемнен асық туралы әңгіме тыңдау және жазып алу.

2. Асықтың негізгі қалыптары мен қарапайым ережесін өз сөзіммен түсіндіру.

3. Сыныптастарыма сауалнама жүргізу (кемінде 10 оқушы).

4. Сыныпта шағын ойын өткізіп, бақылау жүргізу.

5. Нәтижені кесте мен суретпен көрсету.

6. Бала тіліндегі ереже-карточкасын дайындау (дайын өнім).

2.3. Болжам (гипотеза)

Егер 2-сынып оқушылары асық ойынын бірге ойнаса, онда олар қазақша ойын сөздерін көбірек қолданады және бір-бірімен достық қарым-қатынаста болады.

2.4. Жұмыс логикасы (кезеңдері)

1-кезең. Дайындық — тақырыпты таңдау, жоспар құру, ата-әжемен әңгіме.

2-кезең. Сауалнама — сыныптастарына сұрақ қою.

3-кезең. Ойын-тәжірибе — асықпен ойнау, бақылау.

4-кезең. Талдау — жауаптарды санау, кесте жасау.

5-кезең. Өнім — ереже-карточка, қорытынды, қорғауға дайындық.

Барлық міндеттер зерттеу сұрағына жауап беруге бағытталған. Алдымен білеміз, кейін сынаймыз, соңында қорытындылаймыз.

3. ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ, ЖҰМЫС ЖОСПАРЫ, ҚАУІПСІЗДІК ЖӘНЕ ЭТИКА

3.1. Жасқа сай зерттеу әдістері

Мен бастауыш сынып оқушысына лайық әдістерді қолдандым:

1) Әңгімелесу әдісі. Атаммен (немесе әжеммен) асық туралы сөйлестім. Сұрақтарым: «Асықты қалай ойнайды?», «Бала кезіңізде кіммен ойнайтын едіңіз?», «Қандай сөздер айтатын едіңіз?» Жауаптарын күнделікке жаздым.

2) Сауалнама әдісі. Сыныптастарыма 5 қарапайым сұрақ қойдым. Жауаптарды «иә / жоқ / білмеймін» деп белгіледім.

3) Бақылау әдісі. Ойын кезінде достарымның қалай сөйлейтінін, күлетінін, кезек күтетінін бақыладым.

4) Тәжірибе / ойын әдісі. Өзім асықпен ойнап, ережені сынап көрдім.

5) Шығармашылық әдіс. Ережені суретті карточкаға түсірдім (модель / дайын өнім).

3.2. Жұмыс жоспары

Ескерту: кестедегі күндерді өз күнделігіңізге сай нақтылап жазыңыз.

3.3. Қауіпсіздік

Асықты аузыма салмадым. Кішкентай балалардың қолына қараусыз бермедім. Ойынды еденде немесе ауланың тегіс жерінде ойнадық. Достарды итермедік, кезекпен ойнадық. Мұғалім немесе ата-ана қасында болды.

3.4. Этика

Сауалнамада достарымның атын рұқсатсыз жарияламадым. Жауаптарды сынып бойынша жалпы санмен көрсеттім. Фотоға түсіргенде рұқсат сұрадым. Басқа біреудің жұмысын өздікім деп көрсетпедім.

4. ЗЕРТТЕУДІҢ ДЕРЕКТЕРІ, ТАЛДАУЫ ЖӘНЕ НӘТИЖЕЛЕРІ

4.1. Ата-әже әңгімесінен алған білім (ауызша дереккөз)

Атам айтты: асық — қойдың тізесіндегі жілік сүйегінен жасалатын ұлттық ойын. Балалар бұрын аулада топ болып ойнайтын. Ойын үйретеді: кезек күту, ұту мен ұтылуды дұрыс қабылдау, дос болу.

Асықтың негізгі қалыптары (бала тілінде):

• Алшы — жақсы қалып, «ұттым» дегендей қуанышты сәт.

• Түбек — басқа қалып.

• Бүк — басқа қалып.

• Тік — басқа қалып.

Мен бұл атауларды жаттадым және достарыма түсіндірдім. Бұл қазақша сөздер ойын кезінде қайталанады.

4.2. Сауалнама нәтижелері (өз жинаған дерек)

Қатысқан оқушы саны: [мысалы, 12]. Төмендегі сандар — үлгі. Өз сауалнамаңыздың нақты санын жазыңыз!

Талдау (үлгі): көп бала ұлттық ойынды ұнатады және бірге ойнағысы келеді, бірақ асықты жақсы білмейді. Демек, ойынды үйрету керек. Ойыннан кейін қайта сауалнама жасауға болады — «білемін» дегендер саны арта ма?

4.3. Ойын-бақылау нәтижелері

Біз үзілісте / сыныптан тыс уақытта асық ойнадық. Бақылауым:

• Балалар «алшы!», «мен кезек!», «әділ ойнайық!» деген сөздерді айтты.

• Басында кейбіреулер ренжіді, кейін ережені түсініп, күлді.

• Ойыннан кейін бірге сурет салып, ережені қайталадық.

Қорытынды: асық балаларды сөйлесуге және бірге әрекет етуге итермелейді. Бұл менің болжамымды қолдайды.

4.4. Дайын өнім (модель)

Мен жасаған өнім: «Асық ережесі — бала тілінде» атты 4 карточка.

1-карточка: Асық деген не?

2-карточка: Қалыптар (алшы, түбек, бүк, тік) — суретпен.

3-карточка: Қалай ойнаймыз? (кезек, әділдік).

4-карточка: Қандай сөздер айтамыз? (қазақша сөздік).

Карточкаларды өз қолыммен суреттедім / боядым. Қорғауда стендке іліп, көрсетемін. (Суреттерді қосымшаға жапсырыңыз.)

4.5. Нәтижені көрнекі көрсету

Төмендегі диаграмма орнына нақты саныңызбен бағанды қағазға сызыңыз немесе суретке түсіріңіз:

Асықты білетіндер: ■■■■■ (5)

Асықты білмейтіндер: ■■■■■■■ (7)

Бірге ойнағысы келетіндер: ■■■■■■■■■■■ (11)

Салыстыру: білетіндерден гөрі ойнағысы келетіндер көп. Демек, қызығушылық бар, білім жетіспейді. Жоба осы олқылықты толтыруға көмектеседі.

5. ЗЕРТТЕУДІ ҚҰЖАТТАНДЫРУ, ДЕРЕККӨЗДЕР ЖӘНЕ АДАЛДЫҚ

5.1. Зерттеу күнделігі

Мен арнайы дәптер жүргіздім. Әр жолы күнін, не істегенімді, не үйренгенімді жаздым. Үзінділер Қосымша Ә-де берілген.

5.2. Дереккөздер (интернеттен көп алмадым)

Мұғалім айтқандай, интернеттен көп мәлімет көшірмедім. Негізгі дереккөздерім:

1. Атам / әжемнің ауызша әңгімесі (тірі дереккөз).

2. Өз бақылауым және ойын тәжірибем.

3. Сыныптастарымның сауалнама жауаптары.

4. Мұғалімнің түсіндірмесі және мектеп кітапханасындағы ұлттық ойындар туралы кітап / оқу құралы (бар болса — нақты атауын жазыңыз).

Интернетті тек рұқсат етілген жағдайда, өте аз қолдандым / қолданбадым. Негізгі білім — өз ортамнан.

5.3. Академиялық адалдық

Жұмыстағы сауалнама мен бақылау — менікі. Суреттер мен карточкаларды өзім жасадым. Жетекшім кеңес берді, бірақ мәтін мен қорытындыны өз сөзіммен айттым.

5.4. ЖИ (жасанды интеллект) пайдаланудың ашықтығы

Жобаның құрылымын реттеуге және кейбір сөйлемдерді бастауыш сыныпқа түсінікті етіп жазуға Botik / ЖИ көмекшісі көмектесті. Зерттеу деректері (сауалнама, бақылау, әңгіме, сурет, ойын) — менің өз жұмысым. ЖИ менің орныма асық ойнамады және сыныптастарымнан жауап алмады. Бұл туралы ашық айтамын.

6. ҚОРЫТЫНДЫЛАР, ПРАКТИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ, ШЕКТЕУЛЕР ЖӘНЕ РЕФЛЕКСИЯ

6.1. Қорытындылар

1. Асық — қазақ халқының ұлттық ойыны. Ол балаларды дос болуға және қазақша сөздерді қолдануға үйретеді.

2. Сыныбымда асықты білмейтіндер көп, бірақ ойнағысы келетіндер көп.

3. Ойыннан кейін балалар көбірек сөйлесті, күлді, кезек күтуді үйренді.

4. Болжамым расталды: асық тіл мен достыққа көмектеседі.

5. Мен бала тіліндегі ереже-карточкасын жасадым — оны басқа сыныптар да қолдана алады.

6.2. Практикалық маңызы

Жобаны сыныпта «Ұлттық ойын күнінде» көрсетуге болады. Карточкаларды бастауыш сынып кабинетінде ілуге болады. Ата-аналарға үйде баламен асық ойнауға кеңес беруге болады.

6.3. Шектеулер

Мен тек өз сыныбымды зерттедім. Басқа мектептерде нәтиже өзгеше болуы мүмкін. Сауалнамаға қатысқан бала саны шектеулі. Кейбір асық түрлерін әлі толық үйренбедім.

6.4. Болашақ бағыт

Келесіде көбірек оқушыдан сауалнама алам. Басқа ұлттық ойындармен (тоғызқұмалақ, қазан) салыстырамын. Ереже-карточканы толықтырамын.

6.5. Рефлексия: мен не үйрендім және нені жақсартамын

Мен үйрендім: сұрақ қоюды, жауапты санауды, достармен әділ ойнауды, өз ойын анық айтуды. Атамның әңгімесін тыңдау маған ұнады.

Жақсартамын: күнделікті ұқыптырақ жазамын, суреттерді анығырақ салам, қорғауда дауысымды айқынырақ шығарамын.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР

(Интернеттен көп алынбаған. Негізгісі — тірі және өз деректер.)

1. [Атасының / әжесінің аты-жөні]. Ауызша әңгіме. Асық ойыны туралы. [Қала], 2026 ж.

2. 2-сынып оқушыларына жүргізілген сауалнама нәтижелері. Автордың өз жинаған деректері. [Мектеп атауы], 2026 ж.

3. Автордың зерттеу күнделігі және ойын-бақылау жазбалары. 2026 ж.

4. [Мұғалімнің аты-жөні]. Сабақтағы түсіндірме / кеңес. [Мектеп], 2026 ж.

5. (Қосымша, бар болса) Мектеп кітапханасындағы ұлттық ойындар туралы кітап: [Кітаптың нақты атауы, авторы, жылы].

ҚОСЫМША А. САУАЛНАМА ҮЛГІСІ

Аты (міндетті емес): .....................

Сыныбы: 2

1. Асық ойынын білесің бе? Иә / Жоқ

2. Асықпен ойнағансың ба? Иә / Жоқ

3. Ұлттық ойын ұнайды ма? Иә / Жоқ

4. Асық қазақша сөз үйретеді деп ойлайсың ба? Иә / Жоқ / Білмеймін

5. Сыныпта бірге ойнағың келе ме? Иә / Жоқ

Нұсқау: осы парақты көшіріп, сыныптастарыңа тарат. Жауаптарды санап, 4-бөлімдегі кестеге жаз.

ҚОСЫМША Ә. ЗЕРТТЕУ КҮНДЕЛІГІ ҮЗІНДІЛЕРІ

[Күні 1] — Тақырыпты таңдадым. Асық туралы ойладым. Жоспар жаздым.

[Күні 2] — Атаммен сөйлестім. Алшы, түбек деген сөздерді жаздым.

[Күні 3] — Сауалнама дайындадым. Мұғалімнен рұқсат сұрадым.

[Күні 4] — Сыныптастарыма сұрақ қойдым. Жауаптарды санадым.

[Күні 5] — Асық ойнадық. Бақылау жаздым. Суретке түсірдім.

[Күні 6] — Карточка жасадым. Қорытындыны өз сөзіммен жаздым.

ЕСКЕРТУ ОҚУШЫҒА ЖӘНЕ ЖЕТЕКШІГЕ: шаршы жақшадағы [ ... ] жерлерді нақты аты-жөні, мектеп, күн, сауалнама сандарымен толтырыңыз. Үлгі сандарды өз нәтижеңізбен ауыстырыңыз. Стенд өлшемі ереже бойынша 120×60 см. Қорғауда қысқа, анық, жасқа сай сөйлеңіз.

ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН ҚЫСҚА МӘТІН (2–3 МИНУТ)

Сәлеметсіздер ме! Менің атым — [Аты-жөні]. Мен 2-сыныпта оқимын. Жобамның тақырыбы: «Асық — ұлттық ойын: бала тіліндегі тәрбие мен достық».

Мен асықты атамыздан үйрендім. Зерттеу сұрағым: асық балалардың қазақша сөйлеуіне және достығына қалай әсер етеді?

Мен үш нәрсе істедім: атасымен әңгімелестім, сыныптастарыма сауалнама қойдым, бірге ойнап бақыладым. Интернеттен көп мәлімет алмадым.

Нәтиже: асықты білмейтіндер көп, бірақ ойнағысы келетіндер көп. Ойын кезінде біз «алшы», «кезек», «әділ» деген сөздерді айттық. Мен ереже-карточкасын жасадым.

Қорытынды: асық — жақсы ойын. Ол дос болуға және қазақша сөйлеуге үйретеді. Назарларыңызға рақмет!

БАЛА ТІЛІНДЕГІ АСЫҚ ЕРЕЖЕСІ (ӨНІМ МӘТІНІ)

1. Асық — кішкентай сүйек ойыншық. Оны жерге қойып ойнаймыз.

2. Кезекпен ойнаймыз. Достарды итермейміз.

3. «Алшы» шықса — қуанамыз. Ұтылсақ — ренжімейміз.

4. Ойында қазақша сөйлейміз: алшы, түбек, бүк, тік, кезек, әділ.

5. Ойын біткенде асықты жинаймыз. Рақмет айтамыз.

Осы ережені карточкаға жазып, сурет салдым. Қорғауда стендке ілемін (стенд өлшемі: 120×60 см).

ЖЕТЕКШІГЕ ЕСКЕРТПЕ («ЗЕРДЕ» КРИТЕРИЙЛЕРІ БОЙЫНША)

Бұл жұмыс 2–8 сынып «Зерде» бағалау критерийлеріне сәйкес құрылған:

1) Мәселе, сұрақ, өзектілік — 1-бөлім.

2) Мақсат, міндет, болжам, логика — 2-бөлім.

3) Әдіс, жоспар, қауіпсіздік, этика — 3-бөлім.

4) Дерек, талдау, өнім, көрнекілік — 4-бөлім.

5) Күнделік, ≥3 дереккөз, адалдық, ЖИ ашықтығы — 5-бөлім.

6) Қорытынды, практика, шектеу, рефлексия — 6-бөлім.

7–8) Презентация мен сұраққа жауап — қорғау мәтіні + баланың өз түсінігі.

Маңызды: шаршы жақшаны толтырыңыз; сауалнаманы шынымен жүргізіңіз; фото мен карточканы қосыңыз. Сонда бет саны мен мазмұн толық «тірі» болады.